Krahas
pakicave të tjera, në Shqipëri jeton edhe
komuniteti Rrom, i cili konsiderohet si një minoritet
gjuhësor. Kjo bashkësi njerëzish ka ardhur
në vendin tonë, ashtu si edhe në shumë
shtete të Europës, që nga shekulli i XIII
e deri në shekullin e XV.
Ky minoritet edhe pse është vendosur në mënyrë
paqësore në vendin tonë që prej më
shumë se 600 vjetësh, ende edhe sot e kësaj
dite nuk po gjen një frymë normale bashkëjetese
me bashkëkombasit, kjo si rrjedhojë e indiferencës
për gjendjen e tyre, e paragjykimeve dhe dallimit që
i bëhet shpesh rromëve, ata ndjehen të diskriminuar
dhe edhe pse ky diskriminim nuk është i hapur
ai ka sjell vet-izolimin e rromëve.
Në vendin tonë ata janë rreth 120-150 mijë
persona, megjithëse rregjistrime të sakta për
këtë nuk ka. Më të përqëndruar
janë në rrethet Tiranë, Elbasan, Durrës,
Berat, Fier, Korcë, Vlorë, Fush Krujë, Gjirokastër
etj.
Për sa i përket gjendjes së tyre aktuale
në Shqipëri shifrat e nivelit të varfërisë,
analfabetizmit, papunësisë dhe trafikimit janë
të frikshme.
Në
të vërtetë nuk dua të dramatizoj një
realitet të hidhur, por thjesht të jap një
vizion të qartë të situatës së
këtij minoriteti në Shqipëri:
Arsimi
Niveli i ulët arsimor është problemi më
serioz që pengon integrimin e këtij komuniteti
me shoqërinë maxhoritare.
Fëmijët rrom janë shumica analfabetë
kjo për shkak të vështirësive gjuhësore
që kanë fëmijët në klasë të
parë, të varfërisë që pllakos familjet
e tyre, të largësis që kanë vendbanimet
e tyre nga institucionet shkollore si dhe ndonjëherë
të mentalitetit të gabuar të prindërve.
Të pyetura nëse fëmijët e tyre diskiminohen
apo keqtrajtohen në shkolla, gratë rrome deklarojnë
se fëmijët e tyre diskriminohen por jo në
mënyrë të hapur. Mësuesit i shohin me
syrin e një fëmije pa perspektivë për
të ardhmen dhe shpesh i trajtojnë ata me mosperfillje,
indiferencë apo perçmim për shkak të
veshjes së varfër, pamundësisë ekonomike
për të ndjekur aktivitetet me fëmijët
e tjerë, pamundësis për të blerë
libra e paisje si dhe të tjera si këto
Nëse fëmijët rrom nuk arrijnë të
arsimohen kjo do të thotë se e ardhmja e tyre
është në rrezik, kur rriten e vetmja punë
që iu ofrohet fëmijëve të paarsimuar
është pastrues rrugësh natën apo ditën,
grumbullues plehërash, mbledhës kanaçesh
dhe më së fundi profesioni i tyre më i vjetër
lypja.
De facto:
Numri i studentëve rrom në shqipëri është
vetëm 2.
Papunësia
Shifra të larta zë gjithashtu edhe numri i të
papunëve dhe kjo në Shqipëri nuk është
karakteristike vetëm për rromët. Gjatë
periudhës socialiste pjesa më e madhe e rromëve
u punësua në ndërmarrje të ndryshme
shtetërore e kooperativa bujqësore ku punësimi
i tyre ishte i garantuar. Me ardhjen e Demokracis në
vitet 1991-1993 rromët që ishin stabilizuar në
fshatra përfituan tokë bujqësore nga ligji
7501 ndërsa rromët që ishin përqëndruar
në qytete e gjetën veten pa asnjë të
ardhur. Sot, një pjesë e tyre marrin një
përkrahje sociale minimale nga shteti, të tjerë
aktivizohen me tregëtin e rrobave të përdorura
ose me kryerjen e punëve të rëndomta, sa
për të mbajtur gjallë frymën e familjes.
De facto:
Në komunitetin rrom të Fush Krujës jetojnë
rreth 700 banore dhe gjendja e tyre është tepër
e mjerueshme; tregëtia e rrobave të përdorura
dhe lypja në rrugët e qytetit janë dy profesionet
më të shpeshta; shumë gra detyrohen të
shesin gjak për të siguruar ndopak ushqim për
fëmijët e tyre të cilët nuk shkojnë
në shkollë për shkak të varfëris
(gjë që nuk jep asnjë shpresë për
të ardhmen e tyre) etj. etj. Dhe ky nuk është
i vetmi komunitet me këtë ekstremitet varfërie.
Ndër
profesionet tradicionale të rromëve futen: muzika,
punimet artistike (thurja me thupra), tregëtia e bujqësia.
Shumë prej tyre kanë krijuar grupe të ndryshme
muzikore dhe në të vërtetë fama e tyre
i ka kaluar edhe kufijtë e Shqipërisë. Edhe
në fushën e tregëtisë ka shumë
biznesmen të suksesshëm të cilët e kanë
shtrirë aktivitetin e tyre në rrethe të ndryshme
të Shqipërisë. Pjesa më e madhe e popullsisë
rrome që jeton në fshat merret me blegtori e bujqësi
ndonëse mundësitë e tyre financiare për
të punuar tokën e për të mbarështuar
bagëti janë të pakta.
Gruaja
rrome
Vajza esmere të bukura me sy të zinj, flokë
të gjata të zeza, me veshje me ngjyra dhe me unaza
e vathë floriri është e vështirë
të mos të të tërheqin vëmendjen
dhe të mos i shikosh me interes. Shpesh i sheh me një
nishan në mes të ballit disa prej të cilave
e venë për të treguar se janë të
fejuara dhe të tjera thonë se është
thjesht për zbukurim.
Gruaja rrome është viktimë e patriarkalizmit
të theksuar të së kaluarës shqipëtare,
gjë kjo që çon në mosvlerësimin
e saj në jetën e përditshme dhe në shoqëri.
Madje jo vetëm kaq, por gruaja rrome është
dyfish e diskriminuar ato jane viktima të vetë
dhunës familjare, nga burrat apo baballarët e
tyre dhe nga ana tjetër ato janë grupi më
i diskriminuar nga shoqëria.
Një
tjetër problem serioz është dhe mungesa e
vet-vlerësimit, ndërgjegjësimi për vlerat
pozitive që ato kanë, besimi në forcat dhe
mundësitë që ato kanë për zgjidhjen
e problemeve, që ato janë mbrojtëset dhe
përçueset e kulturës dhe traditës
rrome etj.
Gratë rrome kanë moshën më të ulët
të martesës ndërmjet grupeve të tjera
etnike dhe maxhorancës shqipëtare. Edhe pse prindërit
rrom shpesh janë të ndërgjegjshëm për
rreziqet që mbart martesa në moshë të
re përsëri zakonet dhe traditat janë më
të forta se ata. Martesa në moshë minorene
jo vetëm që sjell probleme të shumta në
shëndetin e vajzave, por edhe familjet e reja dhe me
shumë fëmijë që ato krijojnë janë
tepër delikate dhe të rrezikuara për divorc.
Familjet rrome janë numeroze dhe vështirësitë
për rritjen e fëmijeve janë të panumërta,
duke mos qenë të rregjistruar këta fëmijë
shpësh nuk përfitojnë vaksinimin e detyrueshëm
apo lehtësira të tjera shëndetësore.
Përfshirja e grave rrome në programe informimi
për planifikimin familjar dhe trajnime për shëndetin
riprodhues e kujdesin për fëmijët është
një domosdoshmëri.
Emigracioni
Familjet rrome përballen me vështirësi të
panumërta në jetën e tyre sociale.
Mundësitë e pakta të punësimit dhe pagat
minimale i detyrojnë rromët të emigrojnë
në vendet fqinje për një jetë më
të mirë. Emigrimi është zakonisht ilegal
dhe lëvizja shpesh bëhet në mënyrë
klandestine.
Emigrimi kontribuon në divorcin, dobësimin e traditave
dhe kulturës, prostitucionit të femrave Rrome,
të trafikimit të fëmijëve Rrom dhe abuzimit
me të drejtat e tyre.
Trafikimi
Shumë njerëz nuk e kuptojnë fjalën “trafikim”
ndonëse shpesh janë edhe vet të implikuar
në të, direkt apo indirekt. Nëna që
çojnë fëmijët e tyre të punojnë
jashtë shtetit (të këndojnë nëpër
rrugë apo të lypin) mendojnë se po i japin
fëmijëve një mundësi jetese, gra të
divorcuara që bien pre e rrjeteve kriminale dhe familje
të ndryshme të cilat detyrojnë fëmijët
e tyre të punojnë si emigrant jozyrtarë mendojnë
se kjo është e vetmja mundësi për të
mbijetuar.
Prostitucioni dhe trafikimi kontribuojnë në thellimin
e varfërisë edhe pse përdoren si mjete të
përballimit të varfërisë (kur mekanizma
të tjerë nuk janë të disponueshëm
ose nuk përmbushin nevojat themelore të familjes).
Pra janë kushtet ekonomike të cilat stimulojnë
këto fenomene negative dhe në të vërtetë
vetëm viktimat e trafikimit i kuptojnë pasojat
e vërteta të tij.
Ndër
profesionet tradicionale të rromëve futen: muzika,
punimet artistike (thurja me thupra), tregëtia e bujqësia.
Shumë prej tyre kanë krijuar grupe të ndryshme
muzikore dhe në të vërtetë fama e tyre
i ka kaluar edhe kufijtë e Shqipërisë. Edhe
në fushën e tregëtisë ka shumë
biznesmen të suksesshëm të cilët e kanë
shtrirë aktivitetin e tyre në rrethe të ndryshme
të Shqipërisë. Pjesa më e madhe e popullsisë
rrome që jeton në fshat merret me blegtori e bujqësi
ndonëse mundësitë e tyre financiare për
të punuar tokën e për të mbarështuar
bagëti janë të pakta.
Rregjistrimi
Rregjistrimi është një tjetër problem
për të cilin ka një vakum njohurish, sidomos
në atë se cfarë dokumentash në bazë
të ligjit duhen për rregjistrim, pronësi,
punë, lëvizjet brenda vendit, emigrim të
ligjshëm, trashëgimia, arsimimi, burgjet e minorenëve
etj, etj.
Strehimi
Deri në vitet ’60 shumica e rromëve bënin
një jetë nomade, por pas këtyre viteve ata
filluan të vendoseshin në vendbanime të përhershme.
Shumica e rromëve kanë siguruar shtëpi të
rahatshme dhe të sigurta për familjet e tyre,
por disa komunitete jetojnë në baraka prej plastmasi
apo dërrase, ku elektriciteti, uji i pishëm dhe
kushtet e tjera minimale mungojnë
De
facto
“Ne jemi shqipëtarë si gjithë të
tjerët, përse nuk do asnjëri të na ndihmojë
ose të paktën të na dëgjojë...”-
pyeste duke qarë një nënë rrome e komunitetit
të Lanës (Tiranë) të cilës fadromat
e policise po i prishnin shtëpinë (barakën
prej plastmasi) sipas urdhërit të Bashkisë
për pastrimin e bregut të lumit te Lanës
nga të gjitha ndërtimet e paligjshme. Ky qe një
shembull i mirë për të treguar se dhe anëtarët
e këtij komuniteti kanë detyra jo vetëm të
drejta dhe duhet t’i zbatojnë ato si çdo
qytetar tjetër shqipëtar.
Por a duhet të mendoj dikush për strehimin e tyre,
a duhet të gjendet një zgjidhje për gati
100 familje që mbetën në mes të rrugës,
a duhet të marrë ndokush mundimin të dëgjoj
të qarat e fëmijëve që thonë se
kanë mbetur përjashta, a nuk meritojnë vallë
këta njerëz qoftë edhe vëmendjen më
të vogël nga Autoritetet Qeveritare, Qendrore
apo Lokale???
Nga
persona të ndryshëm shpesh flitet se rromëve
ju pëlqen të flen jashtë, të mos kenë
shtëpia etj, etj.
- Mendoni
një herë të flini pa e kyçur derën
e shtëpise tuaj para se të flini... --A do t’ju
zer gjumi? -- A do të ndiheshit të sigurt?
-
Mendoni një herë të keni vetëm ujë
lumi për të pirë, për të larë
dhe për t’u larë... dhe jo për një
javë apo për një muaj por për vite
me rradhë?
-
Mendoni një herë të mos keni asperina për
dhimbjen e kokës, farmacia është larg dhe
në të vërtetë nuk keni as para për
t’i bler...
-
Mendoni një herë të ndodheni në mes
të një furtune dhe të mos keni asnjë
mundësi t’i mbroni fëmijët tuaj të
paveshur nga të acari e shiu...
Po
të nisemi nga ato që ne kemi vëzhguar dhe
po të kishit edhe ju rastin të shikonit ato çfarë
ne kemi konstatuar nga vëzhgimet tona atëherë
do të ishit të një mendimi me iden tonë
që duhet një dorë e fortë ndihmëse
për këta njerëz të harruar duke filluar
që nga vet anëtarët e këtij komuniteti,
shoqëria maxhoritare e deri tek Pushteti Qëndror
e Lokal.
Rinia
Rrome
Të rinjtë rrom janë grupi më I marxhinalizuar
në vendin tonë. Të rritur në kushte
të vështira social-ekonomike dhe nën presionin
dallues të shoqëris ata e kanë patur tepër
të vështirë të depërtojnë
në jetën sociale e kulturore të vendit. Përfshirja
e tyre në kurse profesionale, aktivitete kulturore
dhe trajnime të ndryshme do të ndikonte në
përmirësimin e situatës së tyre.
Nëse nuk bëjmë diçka sot, e nesërmja
do të jetë përsëri e zymtë. Tani
është momenti i duhur për të vepruar
dhe ndihmuar ata që nesër do të mbajnë
peshën e një gjenerate të re.
Pjesmarrja
në politik
Presidenti i Unionit të Rromëve të Shqipërisë
“Amaro Drom” Z. Skënder Veliu thotë
se Rromët në Shqipëri janë të përjashtuar
nga jeta politike. Në nivel kombëtar nuk ka përfaqësues
rrom në strukturat qeveritare, ndërsa në
strukturat lokale ka shumë pak përfaqësues.
Kjo sjell dhe pamundësinë e rromëve për
të shprehur nevojat e tyre në instancat qeveritare
qendrore apo lokale. Megjithëse përpjekje janë
bërë për të pasur përfaqësues
në Parlamentin shqipëtar, një gjë e
tillë nuk është realizuar për shkak
të përfaqësimit në parti të ndryshme
politike.
Nuk ka asnjë gazetë, revistë apo stacion
televiziv në gjuhën rrome që të ngrejë
zërin për problemet e tyre. Publikime të
ndryshme bëhen në përgjithësi në
gjuhën shqipe dhe anglisht, por hapja e një stacioni
radifonik ose televiziv do të sillte një përfshirje
më të madhe të rromëve në jetën
sociale, kulturore dhe politike të vendit-thekson ai.
Kriminaliteti
Kriminaliteti në këtë komunitet nuk është
i theksuar, ka raste por këto janë të rralla.
Konfliktet brenda komunitetit në fakt nuk mungojnë,
por ato zgjidhen brendapërbrenda komunitetit me pajtim.
Drejtoria e Policisë Tiranë pohon se përqindja
e kriminalitetit në komunitetin rrom është
e papërfillshme. Nuk mund të themi se rromët
janë krejt të pafajshëm dhe të tjerët
i bien më qafë kot me akuza, sepse si çdo
popull tjetër edhe në këtë komunitet
ka kriminel apo hajdut, por këto nuk ndodhin për
përfitime kolosale, por thjeshtë për mbijetesë.
A keni parë ndonjëherë njerëz të
pasur të vjedhin apo të lypin?
Gjuha
rrome
Vetëm në fund të shekullit XVIII u vërtetua
nga studiuesit se gjuha rrome e ka prejardhjen nga gjuha
Indiane, gjuhë të përafërta me të
në kohën e sotme janë gjuha që flitet
në Indi, Nepal, Benegal etj.
Kjo gjuhë ka pësuar ndryshime të shumta për
shkak të lëvizjes së rromëve. Shpesh
rromët janë detyruar të mos e flasin gjuhën
e tyre për shkak të persekutimeve dhe dhunës
që i kanosej, kështu që disa fise rrome në
botë e kanë humbur gjuhën e tyre, ndërsa
të tjerë kanë humbur një pjesë
të saj duke futur fjalë nga fjalori I popullit
me të cilin bashkëjetonin.
Fjala
RROM do të përkthehej në shqip burrë
ose person, term me të cilin rromët identifikojnë
veten e vet. Të gjithë njerëzit e tjerë
jo-rrom quhen në gjuhen rromanè GAXHENJ (GAXHI-njëjës).
Vende të ndryshme kanë përdorur terma të
ndryshëm për emërtimin e rromëve, si:
cigan, gabel, bohem, arixhi, kurbat etj.
Edhe
pse shumë veta e flasin gjuhën rrome në të
vërtetë ajo është drejt zhdukjes dhe
shkaqe për këtë janë:
- Përshtatja
e rromëve me popullsinë vendase;
-
Shumë familje evitojnë të flasin gjuhën
e tyre për shkak të diskriminimit;
-
Fakti që kjo gjuhë transmetohet në mënyrë
gojore dhe jo me shkrim.
